Evrim teorisi, biyolojik süreçleri ve organizmaların adaptasyonlarını anlamada büyük bir başarı göstermiştir. Ancak, ahlaki değerler ve normların belirlenmesi ve temellendirilmesi, evrimsel biyolojinin ötesinde felsefi, kültürel, duygusal ve empatik unsurları gerektirir. Bu nedenle, evrim teorisini ahlakı temellendirmek için kullanmak, hem felsefi hem de pratik açıdan çeşitli zorluklarla karşılaşır. Bu yazı bu eleştirileri kapsamlı bir şekilde anlatmaktadır.

Herbert Spencer, düşünce tarihinde ahlakın pratik bir disiplin olarak ele alınmasında önemli bir rol oynamıştır. Sanayi devriminden sonra gelişen fizik bilimlerinin etkisiyle, ahlaki olayların da fizik yasaları gibi evrensel ve değişmez olarak açıklanabileceğini savunmuştur. Gözlemlediğimiz doğa olaylarının fizik yasalarıyla tanımlanabiliyorsa, aynı mantığın ahlaki olaylar için de geçerli olabileceğini düşünmüştür.

1. Ahlakın Aşkınlığı ve Evrimin Yetersizliği Evrim teorisi, ahlaki davranışların genlerimizin hayatta kalma ve üreme avantajı sağladığı için geliştiğini öne sürer. Ancak, insanın ahlak bilinci, evrimsel davranışları yargılama ve değiştirme yeteneğine sahiptir. Bu, ahlakın sadece evrimsel algoritmalarla açıklanamayacağını ima eder. Ahlak, evrimsel biyolojik süreçlerin ötesinde bir aşkınlığa sahiptir​.

• Evrim teorisi, ahlaki davranışların genlerimizin hayatta kalma ve üreme avantajı sağladığı için geliştiğini iddia eder (Önerme 1).
• İnsanın ahlak bilinci, evrimsel davranışları değerlendirme ve değiştirme kapasitesine sahiptir (Önerme 2).
• Bu durum, ahlakın sadece evrimsel algoritmalarla açıklanamayacağını ima eder (Sonuç 1).
• Dolayısıyla, ahlak evrimsel biyolojik süreçlerin ötesinde bir aşkınlığa sahiptir ve evrim ile temellendirilemez. (Sonuç 2).

2. Natüralist Yanılgı (Naturalistic Fallacy) Evrimsel ahlak, doğadaki olanı, olması gerekenle karıştırarak natüralist yanılgıya düşer. Yani, evrimin bir sonucu olan davranışların normatif olarak kabul edilmesi hatalıdır. Ahlak, doğada gözlemlenen davranışlardan türetilemez; çünkü bu, değer ve olgu arasındaki ayrımı ihlal eder​. Bu tıpkı Hume’un olan-olması gereken problemi gibidir. Burada yapılan hata olandan yani içinde bulunduğunuz ahlaki durumdan bu ahlaki durumun böyle olması gerektiğini savunmaktır. Bu açıkça bir yanılgıdır.

3. Genetik Determinizm Yanılgısı Genlerin bizi belirli davranışlara yönlendirdiği doğru olsa da, bu davranışları eleştirme ve değiştirme özgürlüğüne sahibiz. Genetik determinizm düşüncesi, ahlak bilincimizin özgürlük gerektiren doğasına aykırıdır. Ahlak, genlerimiz tarafından tamamen belirlenemez; çünkü bu, insan özgürlüğünü ve ahlaki seçimleri göz ardı eder​.

4. Sosyal ve Kültürel Faktörlerin İhmal Edilmesi Evrimsel ahlak teorisi, insan ahlakının sadece biyolojik ve genetik temellere dayandığını varsayarak, sosyal ve kültürel faktörlerin rolünü ihmal eder. Ancak, ahlaki normlar büyük ölçüde sosyal etkileşimler ve kültürel öğrenme süreçleriyle şekillenir. Bu faktörler, evrimsel süreçlerin ötesinde ahlakın gelişiminde kritik bir rol oynar​.

5. Evrim ve Ahlaki Gelişim Arasındaki Uyumsuzluk Evrim teorisi, biyolojik yapıların çevreye uyum sağlama sürecini açıklar. Ancak, bu sürecin ürünü olan bazı evrimsel davranışlar ahlaki olarak kabul edilemez. Örneğin, hayatta kalma mücadelesi içinde gelişen bencil davranışlar, ahlaki normlar açısından eleştirilebilir. Bu da evrimsel süreçlerin ahlaki gelişimle her zaman uyumlu olmadığını gösterir​.

6. Evrimsel Ahlakın Evrensellikten Yoksunluğu Ahlak felsefi açıdan evrensel bir norm olarak kabul edilirken, evrimsel süreçler türlere özgü adaptasyonları açıklar. Evrimsel ahlakın temelleri, belirli bir türün hayatta kalma ve üreme stratejilerine dayanır ve bu nedenle evrensel bir ahlaki sistem oluşturamaz. İnsan ahlakının evrenselliği, evrimsel temellere dayandırılamaz​.

7. Diğerkâmlık (altruizm) ve Bencillik Çelişkisi Evrimsel teoriler, bencil genlerin varlığını vurgularken, ahlaki sistemler genellikle diğerkâmlığı teşvik eder. Bu, evrimsel ahlakın içsel bir çelişkisini ortaya koyar. Diğerkâmlık, genetik bencillik temeline dayandırılamaz; çünkü ahlaki davranışlar, genetik avantaj sağlamayan durumlarda bile gözlemlenebilir​. (Richard Dawkins – Gen Bencildir kitabından.)

Kişisel Önermeler ve örnekler

• Biyolojik evrim insanın ancak yapabileceği şeylerin sınırını çizer ve bu aralık hem iyi hem kötü şeyleri içinde barındırır. Bu noktada kötü şeylerin neden kötü olduğunu açıklayabilecek kapsamlı bir evrim kuramı yoktur.
• Yaşlılara yapılan yardım ne üreme becerisi ne doğal seçilim ile açıklanabilir ahlaki bir eylemdir. Bunun gibi bir çok eylem evrim mekanizmaları ile açıklanamaz. “Yaşlılara verilen ek değerin evrimsel analizi” başlığında ve bu düşünce ile paralel olmayan bir yazıyı buradan okuyabilirsiniz.
• Biyolojik evrim ahlaki görelilik ile de tutarlı olamaz. Çünkü ahlaki görelilik çok kısa sürede farklı normlar barındırabilirken insanın evrimleşmesi için gereken süre bunun çok üstündedir. Bu sebeple evrensel veya öznel ahlakı savunan birisi evrim ile temellendirme yapamaz.
• Ahlaki değerler, kültürel ve sosyal bağlamlara göre büyük farklılıklar gösterebilir. Evrimsel biyoloji, bu kültürel ve sosyal bağlamları dikkate almaz. Evrimsel süreçlerin evrenselliği, ahlaki normların kültürel bağlamlara göre değişken olmasını hesaba katamaz.
• Biyolojik evrim kültürel normlar ve bunlara dayanan subjektif ahlak ile ilgili tek bir kelime edemez. (Yukarıda ki maddenin farklı bir şekilde açıklası böyle de yapılabilir.)
• Çoğu ülkede yıllarca devam etmiş çoğu “ahlaki” uygulama evrimin ana basamaklarını desteklemez. Örneğin idam.
• Doğada meydana gelen evrimsel olayların çoğu bizim şuan ahlaki olmadığını düşündüğümüz şeylerdir. Örneğin, doğada zayıf olanların elenmesi gibi bir sürecin varlığı, insan toplumlarında aynı ilkenin uygulanabilir olduğunu göstermez.
• Evrimsel ahlak bir bireyin sürekli ahlaklı olmasını gerekçilendiremez. 

Kaynaklar:

1. Herbert Spencer, Social Statics or The Conditions Essential to Human Happiness, John Chapman, London, 1850, s. 50.
2. Black, Max (1964). “The Gap Between “Is” and “Should””. The Philosophical Review. 73 (2): 165-181. doi:10.2307/2183334. ISSN 0031-8108. JSTOR 2183334.
3. Dawkins, The Selfih Gene, Oxford University Press, Oxford, 2006, s. 88